Hoofstuk 10
Johan Coenraad Marneweck (de Jonge)
Ek het op 'n paar geleenthede die Staats Argiewe in Kaapstad besoek, om meer uit te vind omtrent die naam. Daar het ek op 'n paar interessante en belangrike dokumente afgekom. Later meer hieroor. Verdere soektogte het my na die Vrystaatse argief, en andere gelei. Ek het maar elke stukkie en brokkie dokumente versamel, so lank dit iets met Marneweck te doene gehad het.
7.1 Bekende Feite Omtrent Ons Stamvader
Ons stamvader soos aangeteken in bostaande bronne het aanvanklik in diens van die Kompanjie as soldaat diens gelewer, en later bevorder tot dragonder (berede infanteris of kavalleris) in diens van die Goewerneur. Dit is onseker of hy vryburgerskap verwerf het. Volgens De Villiers en Pama (bron 2 hierbo) was hy in 1789 vrygestel uit diens van die VOC. Ons weet wel dat hy getrou het op 17 Februarie 1784 met Engela Elizabeth Otto. Dit was dus 10 jaar na sy aankoms in die Kaap. Waar sy vrou vandaan gekom het is ook onbekend. Soos hierbo aangedui is uit die huwelik is vier kinders gebore. Daar is twyfel of hy wel uit die VOC se diens ontslaan was, soos wat 4.4.4 hierbo aandui, want in die geskrifte betreffende die hartroerende voorval in 1794, wat hierna beskryf word, word te kenne gegee dat hy 'n dragonder was en sy loon opgeskort was hangende die verhoor.
7.2 JC Marneweck se Botsing met die Gereg
En toe, 20 jaar na sy aankoms in die Kaap, in 1794 vind daar 'n verskriklike gebeurtenis met hom plaas. Hy was 'n skynbaar 'n gesiene boer met heelwat gesag. Dit is in direkte teenspraak van die inligting dat hy sy loon moes ontbeer tydens sy internering. Hierdie saak illustreer hoe die ekonomiese uitdagings, vererger deur die VOC se verval die gewone burgers getref het. Sy skuldeiser het 'n saak gemaak wat voor 'n Regter De Wet gedien het. Hoewel dit 'n siviele saak was, moes dit in die hoër hof dien, omdat dit die gebruik destyds was in gevalle van handels- en finansiële konflikte.
Sy siviele hofsaak op 5 Junie 1794 voor 'n regter De Wet, in wat beskryf was as "ten ordinaris rechtdag", teenoor 'n ander party by name Hermanus Keyter verskyn het. Marneweck se prokureur was ene Jacobus van Leuwen. Keyter se prokureur se naam word nie aangegee nie. Marneweck het gedurende die verloop van die geding die regter prontuit beskuldig van partydigheid ten gunste van die ander party. Sy presiese woorde in Nederlands was: "hoe kunt je bij God Almagtig verantwoorden dat je mijn procureur verbooten hebt te spreeken en daartoe aan den procureur van sijn (?) parthij volkomen vrijheid hebt gegeeven". Die agbare regter het erg aanstoot geneem en die beswaar van die regter is na hoër gesag verwys. Hy was "ten hoogsten geindigneerd over den verregaande stap van voorsz (?) Marneweck". Na 'n wyle van berading besluit die regter dat binne enkele dae 'n vergadering saamgeroep sal word waar Marneweck die vraag kan herhaal ("na zig eenigen tijd beraaden te hebben, aan dezelve eenvoudig ten antwoord had gegeeven: "binnin wijnige dagen denk ik een extra ordinaire Vergadering te convoceeren, dan sal ik u later appointeeren, en dan kunt gij mij die vraag in den raade zelve voorstellen""). Die regter het dus beslis dat 'n buitengewone vergadering sal geroep word waar Marneweck sy (onbehoorlike) vraag kan herhaal. 'n Kopie van die hele aangeleentheid word in oorspronklke formaat aangeheg as Bylaag C1. Die dokument is ongelukkig redelik dof en is moeilik om te ontsyfer, benewens dat dit in Nederlands van daardie era geskryf was. 'n Handgeskrewe weergawe daarvan is deur my gemaak in 'n poging om lees daarvan te vergemaklik, maar dit is nie vertaal nie (Bylaag C4).
Die prokureur Jacobus van Leuwen was opdrag gegee om ook by gemelde vergadering te verskyn, om te in "defensie" van sy kliënt te verduidelik om welke rede dit hom tot sodanige stap aangespoor het. In die geval herhaal Marneweck "zonder eenige minste haesitasie antwoorde":- "Ik heb aan den E. Achtb. Heere Praesident gezegt, hoe kunt jij 't voor God Almachtig verantwoorden dat jij een ander laat plijten, en mijn advocaat met de hand heeft gewenkt om te zwijgen". Prokureur van Leuwen het ter verduideliking aangevoer dat sy kliënt miskien in 'n swaarmoedige toestand was toe die opskudwekkenfe uitlating gemaak het. Hierna het die aangeleentheid hande uitgeruk. Vanaf 'n belediging eskaleer die kwessie tot 'n punt waar die hof JC Marneweck verskriklike ongegronde etikette aangehang het. Beskrywings soos "oortreder en growwe skuldenaar" en "defaillant en latitant" word aan sy nek gehang. Intussen is hy in hegtenis geneem en van sy loon ontneem.
Engela, Marneweck se vrou het pleidooie by die owerhede aanhangig gemaak maar dit het helaas op dowe ore geval.
Om JCM te oorreed om verskoning aan die regter aan te bied vir gemelde belediging was 'n geskrif opgestel en geadresseer aan die regter (Oloff Gotlieb de Wet), waarin hy (JCM) erken dat hy verkeerd opgetree het (Bylaag C2). Hy word die geleentheid gegun om gemelde geskrif te onderteken waarin hy sy spyt uitspreek en nederig om verskoning vra vir sy "onbesonne en ondeurdagte" optrede word in vertaalde (na Afrikaans) weergawe van sy verskoning aangeheg as Bylaag C6.
Waarna J C Marneweck dit moes onderteken, maar hy het geweier!
Soos reeds genoem verskaf Bylaag C2 'n kopie van die oorspronklike geskrif, dit is moeilik om te ontsyfer. Die dokument is gedateer 27 Junie 1794. Na my mening was die ondertekening van sy "versoek om verskoning", wat ongevraagd namens hom opgestel was, net die punt van die ysberg. Dit wil voorkom of dit ook die ondertekening van eie vonnis sou beteken het, aangesien hy daarin sou onderneem het om "op blote knieë, ens" voor die Kasteel de Goede Hoop te kniel en by die gelui van klokke om vergifnis moes smeek. Daar word boonop gestateer dat die pleidooi "Om dan uiteindelik hierdie persoon wat die versoek tot u rig uit sy siviele gyseling te ontslaan, of soos dit u mag behaag". Die afleiding is dat die regter kon besluit het dat indien die verskoning nie eg genoeg voorgekom het nie, hy die pleitbesorger weer in gevangenisskap geplaas kon word.
Daar word geensins aangedui hoe lank hy op sy knieë moes deurbring nie, terwyl hy om vergifnis moes smeek, maar my vermoede is dat dit miskien dae lank sonder kos en water kon geduur het! Die gebeurtenis was nie net 'n fisieke daad nie, maar 'n publieke vernedering wat sy posisie in die samelewing ernstig sou skaad. De Wet was nie tevrede met 'n private verskoning nie, maar het aangedring op 'n publieke straf, wat 'n sterk boodkap aan anders burgers moes stuur dat die hofgesag nie gering geag mag word nie.
In die dokument (bylaag C1) wil dit blyk dat JCM egter geweier het om toe te gee dat hy verkeerd opgetree het en met sy standpunt volhard het. Hy was daarna as weerspannig beskryf. Hy het klaarblyklik geweier om die dokument waarin hy verskoning sou vra, te onderteken. Die Raad van Justisie besluit vervolgens om 'n voorbeeld van hom te maak sodat andere nie soortgelyk sal optree nie. Hy word uit die Kaap verban (soos beskryf met groot omhaal van woorde in sy finale vonnis Bylaag C3) om as ongewenste persoon terug gestuur te word, na Nederland waar die Here Sewentien verder oor sy lot kon besluit. In die finale deel van die dokument word verwys na die skip waarmee hy na Nederland vervoer sou word, genaamd die Buitenverwachting, wat tussen 29 September 1794 en 24 Oktober 1794 in die baai voor anker gelê het. Hy was aan boord maar het egter in die nag van 23 Oktober uit gyseling ontsnap.
Sy ontsnapping het natuurlik opskudding by die owerhede veroorsaak wat gelei het tot 'n verdere vergadering van die Raad van Justisie wie se uitspraak gedokumenteer is in Bylaag C4. Daarin word uiteengesit dat hy drie maal gedaag was om hom aan die gereg oor te gee (onthou dat hy toe voortvlugtig was). Hierdie grasie om hom drie maal te daag is vanselfsprekend omdat hy nie aangekeer kon word nie. Maar volgens gemelde dokument was die owerhede baie toegeeflik en was die herhaalde drie sitasies uit grootmoedigheid "ex super abundanti, more et loco solitus"! Daarna volg 'n openbare bevel aan hom: "en met klokgelui gedaag om hom voor die 10 de Januarie 1795, in persoon in gereg te laat bring om vir bogenoemde misdryf te kom vergoed en te verantwoord – maar dat hy dit nie goed gevind het nie om in die hof te verskyn nie".
By 'n verdere vergadering (Bylae C3 en C5) van die Raad van Justisie op 31 Januarie 1795 word uiteengesit dat Marneweck tussen 29 September 1794 en 24 Oktober 1794 aan boord was van 'n skip wat gereed gelê het om hom te transporteer. Gedurende die nag van 23 Oktober 1794 het hy ontsnap. Hy was daarna, soos reeds genoem, deur drie ediktale sitasies gedaag om voor die hof te verskyn en op die laaste keer op 4 Desember 1794 met klokgelui gedaag om op die 10 de (van die volgende maand) in persoon te verskyn. Hy het nie verskyn nie. Volgens hierdie dokument (Bylaag C3) word gekonstateer dat, indien die owerhede hom wel kon "agterhaal", sou hy na verdienste gestraf geword het.
Geen dokument kon gevind word wat aandui dat hy wel "agterhaal" is. Verdere kennis van hom het verdwyn soos water in droë sand. Die volgende kennismaking van die Marnewecks was sy en sy vrou se testament van 20 Desember 1824 (Bylaag B2).
7.3 Nabetragting oor die Ontsnapping
Ons mag met reg wonder oor Marneweck se halsstarrige optrede. Hoe verklaar mens dit dat hy bereid was om sy jong vrou en kinders herderloos agter te gelaat het deur te geweier het om sy straf te aanvaar. Was dit van blote hardkoppigheid om toe te gee? Volgens die dokumente is dit duidelik dat hy wel wederstrewig was en sy standpunt volgehoue gehandhaaf het. Iewers moes hy geswig het, maar hy het nie. Om sy straf te geweier het (bylaag C2), wat hy "vrywillig" moes onderneem, moes hy besef het dat daar gevolge van sy weiering sou wees. Intussen was hy sonder loon in gevangenisskap aangehou. Dit was vanaf ongeveer 5 Junie 1794 tot sy ontsnapping op 23 Oktober 1774.
Die eenvoudige aanhaling in Pama se boek oor Marneweck word net genoem dat hy "veroordeel was om verban te word maar het ontsnap". So eenvoudig was dit nie naastenby nie. Dit bring ons onvermydelik by die vraag of hy 'n held was wat nie onder die ergste druk geswig het nie, of het hy in sy hardkoppigheid nie sy familie se lot hoog genoeg geag nie. Daar moes 'n deurdagte rede gewees het waarom hy ten spyte van die uiterste dwang en beproewing gedurende internering volstaan het om te weier.
7.4 Die Ontsnapping van Johan Coenraad Marneweck
Wat na sy vonnis gebeur het word hierna uiteengesit maar dit is bloot 'n storie.
Engela was slegs enkele male toegelaat om hom in die gevangenis te besoek, onder andere is sy ook versoek om hom te oorreed om sy skuld te erken. Maar haar laaste besoek toe hy reeds gevonnis was om verban te word was sy toegelaat om afskeid te neem. Dit was sonder twyvel 'n hartroerende afskeid waarin mens jou net kan probeer indink. Maar sy het met 'n plan opgedaag. Gedurende sy internering het Engela saam met hulle beste vriend Dewald Gerritse in groot geheimhouding sy ontsnapping beplan, en die daaropvolgende en onvermydelike voortvlugtigheid ook deeglik in oorweging geneem. By afskeid het sy die volgende woorde is in sy oor gefluister sodat die nabye wag nie kon hoor. "Gaan na die bakboord kant van die boeg en wees gereed om oorboord te gaan in die nag van die 23 ste. Iemand sal jou kom haal". Dit is al wat sy aan hom oorgedra het, om sodoende nie die samesweerders te ontbloot nie. Dewald het reeds 'n betroubare anonieme visserman gehuur wat vir 'n stewige vergoeding in uiterste geheimhouding in die nag van 23 ste met 'n roeiboot uit te gaan na die Buitenverwachting. Dit is die skip waarmee Marneweck na Nederland geneem sou word. Hou in gedagte dat skepe nie in daardie era aan hawe gelê nie, want daar was geen diepwater hawe, maar op die sogenaamde reede ('n ankerplek vir skepe in die baai). Die reede was op 'n aansienlike afstand vanaf die VOC kaai en natuurlik ook weg van die strand.
Die kaptein het dit nie nodig geag om hom aan boord in kettings te slaan nie, omdat die gevangene eenvoudig nie 'n vlugrisiko was nie, nog was hy as gevaarlik beskou. Op daardie nag het hy, toe alles aan boord rustig was, na die boeg van die skip gesluip en aan bakboord oor die reëling getuur om iemand te sien wat hom sou kom haal. Gelukkig was daar genoeg maanlig om die naderende roeiboot te kon sien. Nadat dit baie naby die skip beweeg het, het hy met 'n tou langs die bakboord kant van die boeg afgeseil en 'n klein afstand bo die water bly hang totdat die roeiboot onder hom was. Hy, soos meeste mense wat in die binneland van Europa grootgeword het, kon natuurlik nie swem nie. Hierdie proses was uiters gevaarlik want enersyds was dit in dit nie stil water nie wat die gevaar geskep het dat hy in die see kon val, en sou die boot teen die skip stamp sou 'n wag dit kon hoor en alarm maak. Na hy aan boord was het die visserman eers versigtig en byne geluidloos van die skip weggeroei tot buite hoorafstand, daarna met stewige hale na die Tafelbaai hawe se liggies beweeg. Die landing was suksesvol digby die Varsrivier se monding. Die eerste fase van die ontsnapping was suksesvol. Dewald het die roeiboot ingewag en die man, wie se vissershoed laag oor sy gesig getrek was betaal, waarna hy terug in die roeiboot gespring het en vinnig moontlik weggeroei het. Dewald het toe aan Coenraad gesê "gaan na die Blouvogel Taverne" en hom ook onmiddelik uit die voete gemaak.
Coenraad het geweet waar die Blouvogel geleë was en sonder versuim so vinnig moontlik in die donker daarheen gedraf. Die stad het geslaap, net hier en daar het 'n hond geblaf, andersins was dit donker want ligte was lank reeds afgeskakel. Na sowat 'n halfuur het hy die Blouvogel genader en begin tuur in verwagting dat iemand hom sal inwag. Hy het om die gebou wat maar taamlik klein is beweeg. Naby 'n groot eikeboom aan die regterkant van die gebou het hy 'n beweging van iemand gewaar, wie hom skynbaar ook opgemerk het. By naderkoms merk hy dat dit sy goeie vriend Martin is. Na stewige handdruk het Martin kom begelei na heining 'n klein afstand vanaf die Blouvogel waar 'n perd met sy toom aan 'n boomtak vasgemaak is. Die perd was gesaal en getoom. Agter die saal was 'n bondel vasgemaak. Martin het hom net opdrag gegee dat hy voor dagbreek by Aalwyn van Deventer se plaas by Tygerberg moet wees, en daarna het hy ook in die donker verdwyn.
Dit is bekend uit die geskiedenis dat slawe en ander voortvlugtiges in daardie tye meedoënloos deur soldate agtervolg was tot selfs diep in die berge. Dit was anders met Marneweck. Die mense het die VOC en sy amptenare met 'n passie gehaat en sou hom nie verraai het nie. Aalwyn moes egter op sy hoede wees dat van sy werkers of slawe niks te hore kom nie. Johan is vinnig na die ruim plaashuis se solder geneem en daar vir 'n dag skuil gehou. Die volgende nag is hy weer te perd na 'n ander plaas buite Stellenbosch, ook van 'n ander simpatieke boer waar hy vir etlike maande geskuil het.
7.5 Britse Oorname van die Kaap
Maar na minder as 'n jaar na sy ontsnapping het die Kaap (VOC) beheer aan die Britte oorgegee op 16 September 1795. Dit is na die Slag van Muizenberg op 7 Augustus 1995, dus 10 maande na sy ontsnapping. Die Britse owerhede het sonder twyfel nie in die VOC se regsgedinge betrokke geraak nie, en gevolglik is die soektog na Marneweck nie voortgesit nie. Hy het die VOC owerhede suksesvol ontwyk, want daar is geen bekende feite dat hy opgespoor was nie.
Die Kaap was deur die Britte oorgeneem was en geadministreer tot 1803. Dit verg nie veel verbeelding om te dink dat die VOC owerhede aan die Kaap in onsekerheid gelewe het omtrent hulle toekoms. Die VOC was toe reeds ontbind. Kortom, sake was sekerlik in 'n harwar vir die "Edele Achtbare" here van die Politieke Raad en amptenary. Die "agterhaal", soos genoem in die hof geskrifte, van JCM was die minste van hulle bekommernisse. Sy "saak" het nie vir ons verlore gegaan nie, soos duidelik uit die dokumente wat nog tans in die Kaapse Argiewe blyk en hier aangehaal word. Dat hy dus nie weer gevange geneem was nie, kan mens begryp. Die nuwe owerhede het sonder 'n greintjie van twyfel ander prioriteite gehad as om na voortvlugtige van die VOC te gaan soek, en laasgenoemde se hande was tydelik gebind. Die Kaap is egter deur die Britte aan Nederland terug gegee na die "Vrede van Amiens" (25 Maart 1802). Met die VOC uit die weg het die Bataafse Republiek van Nederland beheer oor die Kaap oorgeneem. Hierdie administrasie het 'n masssa van sake gehad om te hanteer na die Britte pad gegee het, en sou defnitief nie aandag gegee het aan 'n ontsnapte Marneweck nie!
7.6 Ons kom Weer in Kontak met JC Marneweck de Jonge
Verdere inligting van Johan Coenraad Marneweck de Jonge vind ons in sy en Engela Elizabeth se testament (Bylaag B2) gedateer 20 Desember 1824. Interessanthede van die testament: Dit verwys na Johan Coenraad Marneweck de oude (sic) en Engela Elizabeth Marneweck (gebore Otto). As eksekuteurs en eksekutrises word aangewys hulle kinders, Johan Coenraad Marneweck (oudste kind), Cornelis Rademeyer?, Johannes Marneweck (3de kind) en Johanna Wilhelmina Margaretha Marneweck? Die testament is 'n "ware afskrif" en dit mag foute bevat. Dit verwys verder na hulle plaas Welgevonden, Olyfantshe rivier onder de Colonie George. Ek kry nie so 'n rivier naby George nie. Die lokasie van hierdie plaas is dus onbekend. Daar is net een Olifantsrivier in die Suid Kaap. Dit vloei deur Oudshoorn omgewing en sluit aan by die Gamkarivier en uiteindelik in die Gouritsrivier. Dit moet verder ondersoek word want die plaasnaam Welgevonden kom elders in die doumente voor.
Engela Elizabeth Otto is oorlede op die ouderdom van 80 jaar 2 maande op 2 dae op 2 Januarie 1837 in die distrik Caledon?. (Sterfte sertifikaat Bylaag A1). Na JCM se dood weet ons weet nie of sy weer getrou het nie, maar op die een of ander wyse het sy vanaf iewers van die klein karoo na Caledon? verhuis. In Sertifikaat word haar ouers aangedui as Michiel en Sara Otto en haar eggenoot as oorlede Johan Coenraad Marnewick. Dit is maklik afleibaar dat sy ongeveer 1757 gebore was en op 27 jarige ouderdom getrou het.
Stamvader JC Marneweck kom te sterwe op 18 Julie 1825. Daar is nie 'n Sterfte Sertifikaat beskikbaar nie, slegs die inskrywing in 'n joernaal (in Engels). Sien Bylaag A2.
