My Storie

Waarom Ek Besluit Het Om Dit Op Te Skryf

Daar is min algemeen bekend oor die naam Marneweck, en dit kom min voor in die media of in alledaagse interaksies. Ek onthou jare gelede was daar sowat twintig Marnewecks in die Pretoria-telefoongids gelys — Marneweck, Marnewick, Marnewecke, en nog 'n paar variante. In my jonger dae het ek dit selfs amusant gevind om die vreemde foutiewe spellings wat mense in hul onkunde gebruik het, op te teken. Ná sowat dertig variasies het die aardigheid daarvan gekwyn, en ek het besluit om die "speletjie" te staak.

Dit gebeur gereeld dat 'n vreemdeling sal opmerk dat hy of sy nog nooit die naam teëgekom het nie — of andersins sal vra of ek dalk familie is van, sê nou maar, die Marnewecks van Delmas. Een ding kan met sekerheid gesê word: die naam het tot dusver nog geen besondere publieke figure opgelewer nie. Geen bekende politici, wetenskaplikes of ander prominente persone met hierdie van nie. Daar is wel 'n Marneweckstraat in Moreleta Park, Pretoria — en in die natuurreservaat daar was daar eens 'n Marneweck-plaashuis, wat intussen na die Rademeyerhuis herdoop is.

Mens mag wonder hoekom hierdie storie nie jare gelede al geskryf is nie, aangesien ek reeds 'n aansienlike hoeveelheid inligting lank gelede versamel en byeengebring het. Die eerlike antwoord is: dit was aanvanklik bloot uit nuuskierigheid dat ek inligting opgespoor het, waar ek dit ook al kon kry. Daarna het jare verbygegaan waarin ek eenvoudig te besig was om verder daaraan aandag te skenk. En as ek eerlik moet wees — die gedagte het wel by my ontstaan om iets met die materiaal te doen, maar dit was dalk 'n kwessie van uitstel-kom-afstel. 'n Mens moet ook jou kop rondom die uitdaging kry om so iets aan te pak. Daar was altyd ander afleidings wat op daardie oomblik aangenamer gelyk het as om 'n hele storie neer te skryf.

Om die stamvader se agtergrond te verstaan, het ek besef dat 'n mens ook moet weet hoe die wêreld van die Kaap destyds gelyk het — vandaar dat ek breedvoeriger oor daardie geskiedenis vertel as wat 'n mens dalk sou verwag in 'n familieverhaal. Boeke soos The Covenant (James Michener), Eilande (Dan Sleigh), Dagboek van Adam Tas en Die Kaapse Patriotte (Coenraad Beyers) het my eie perspektief op daardie tydperk aansienlik verbreed — gelukkig meer as wat ek op skool ooit oor die vroeë Kaapse geskiedenis geleer het.

Grünberg — Pfarrer Bremer en 'n Verrassing

Besoeke aan Duitsland in die negentienagtigerjare, in werksverband, het my twee maal die geleentheid gebied om navorsing oor die Marnewecks te doen — spesifiek in Grünberg en Darmstadt. Tydens 'n besigheidsbesoek aan Frankfurt in 1984 het ek die kans gegryp om per trein na Grünberg te reis: eers noord tot by Giessen, waar 'n mens oorklim, en dan verder oos tot in Grünberg self. Daar aangekom, het ek te voet en op navraag die Lutherse predikant, Pfarrer Joachim Bremer, opgespoor.

Grünberg, waar alles begin het, verdien sekerlik 'n bietjie nadere kennismaking. Die dorpie — daar noem hulle dit 'n Stadt — het in die jaar 1186 tot stand gekom, gestig as 'n burg vir landgraaf Friedrich III van Thüringen. Dit is steeds 'n klein maar baie pragtige plekkie met 'n lang geskiedenis.

Pfarrer Bremer was ongelooflik hulpvaardig. Hy het reeds met 'n sekere Herr Hans Ott gekorrespondeer oor die familienaam Morneweg, en met groot moeite 'n stamboom vir my saamgestel. Hierdie stamboom is uiters interessant — dit voer terug na 17 Februarie 1699, toe 'n sekere Johannes Marneweck (eintlik Morneweg) getrou het met die dogter van ene Johann Casper Hofmann.

Die oudste seun, Johann Melchior Morneweg, is op 23 Januarie 1725 gedoop; sy broer Johann Conrad Morneweg op 27 Januarie 1728. Laasgenoemde het op 'n onbekende datum na die Kaap geëmigreer — sonder twyfel in diens van die VOC, en moontlik as kleremaker, volgens Pfarrer Bremer. Aan die Kaap sou hy bekend staan as Johan Coenraad Marneweck de oude.

Johann Melchior, op sy beurt, het op 3 September 1748 met Anna Catharina Schmid getrou. Een van húlle seuns, gedoop Johann Conrad op 29 September 1753, is die man wat aan die Kaap as Johan Coenraad Marneweck de jonge bekend sou word — die wérklike stamvader van alle Suid-Afrikaanse Marnewecks. Dit bly 'n oop vraag of die oom sy neef na die Kaap gelok het, of dalk per brief laat weet het hoe dinge daar gesteld was — al is daar geen bewyse van enige korrespondensie tussen hulle nie. Tog was die gemeenskap aan die Kaap destyds so klein dat dit beslis waarskynlik was dat hulle van mekaar geweet het.

Darmstadt — die naam leef nog

Diesefde reis het my ook die geleentheid gegee om Darmstadt te besoek, sowat twintig kilometer suid van Frankfurt en setel van die Lutherse kerk waaronder Grünberg ressorteer. Die Mornewegs het daar redelik diep spore getrap: 'n Mornewegstraße (ek het selfs 'n foto langs die straatnaambord laat neem!), 'n Mornewegschule, en die reusagtige eikeboom bekend as die Darmstadt-Morneweg-Eiche. 'n Bekende en geliefde figuur in Darmstadt se geskiedenis was Adolf Morneweg, wat van 1891 tot 1909 eers Bürgermeister en later Oberbürgermeister was. Hoewel skaars, leef die naam Morneweg dus steeds — al is dit ver van die Kaap af — in Duitsland voort.

Van Morneweg na Marneweck — Hoe die Naam Verander Het

'n Vraag wat my lank bygebly het: as die korrekte spelling Morneweg was, hoe het dit ooit Marneweck geword? Ek het destyds met 'n Duitse kennis hieroor gesels, en sy verduideliking het by my bly steek. Volgens hom klink die Hessiese uitspraak van "Morneweg" min of meer soos "Marneweck" sou klink in Nederlandse ore — onthou dat die Duitse "weg" soos die Nederlandse "wek" uitgespreek word.

'n Mens kan dus aanvaar dat die destydse Morneweg — moontlik selfs ongeletterd — sy eie naam vir die VOC-amptenare uitgespreek het, eerder as om dit te spel. En so het die amptenary dit "vernederlands" tot Marneweck. Ek vermoed ook die Nederlanders het 'n voorliefde gehad vir vanne wat op "-ck" eindig — dink maar aan Van Riebeeck. Hoe dit ook al sy: hoewel die spelling van Morneweg na Marneweck oor tyd verander het, bevestig die argiewe dat dit reeds destyds deur die Kompanjie as Marneweck opgeteken is.

Die Stamboom in Simbole: ∞ Θ Ω

In die argiewe en in Pfarrer Bremer se navorsing kom die Morneweg/Marneweck-stamboom ver terug na vore — verder as wat 'n mens dalk sou verwag. Hieronder gee ek my eie opgetekende lyn weer, vanaf ons stamvader Johan Coenraad Marneweck tot by my eie kinders, in die ou genealogiese vorm waarin ek dit self bygehou het.

Hierdie soort opskrywing — kort, amper telegrafies — was hoe stambome oorgedra is voordat alles op rekenaars en webwerwe geplaas kon word. Wat my opval wanneer ek dit weer deurlees, is hoeveel name sonder volledige datums oorleef het, en hoeveel "Ω"-tekens bloot leeg gelaat moes word. Elkeen van daardie leemtes is eintlik 'n uitnodiging vir verdere navorsing.

My Ouers en Grootouers

Oupa Jan en Ouma Magdalena

My oupa Jan (Johan) Marneweck is getroud met my ouma, Magdalena Maria van Schalkwyk, en saam het hulle twee seuns en vier dogters gehad. Oupa Jan was skaars drie-en-veertig jaar oud toe hy oorlede is — gebore op 23 Februarie 1870, oorlede op 17 of 19 Mei 1942.

Sy eie ma is kort ná sy geboorte oorlede. Sy pa, Petrus Jacobus Marneweck, is gebore op 11 September 1851 en is op net negentien jaar, tien maande en vier-en-twintig dae oud oorlede — op 4 Augustus 1871. Volgens oorlewering het haar man, Pieter, gou daarna weer getrou, maar die nuwe vrou wou nie die baba grootmaak nie — en so is my oupa Jan deur sy grootouers Van den Heever grootgemaak.

Hierna volg 'n mate van spekulasie, want min hiervan is ooit aan my oorvertel. Ná die oorlog is oupa Jan as krygsgevangene vrygelaat, en my ouma is op haar beurt uit die Bethulie-konsentrasiekamp ontslaan. Ek is nie seker of my oom Piet, die oudste, toe reeds gebore was nie — maar my pa is eers op 9 Januarie 1905 op Jagersfontein gebore. Waar en wanneer my grootouers herenig is, weet ek nie — maar hulle plaas was sonder twyfel reeds te gronde gerig.

Pa Danie — die werktuigkundige van Jagersfontein

My vermoede is dat baie haweloos teruggekeerde Vrystaters destyds gehoor het van werksgeleenthede by die diamantmyne van Jagersfontein — 'n dorpie wat ontstaan het ná die ontdekking van diamante in 1870, en wat twee van die beroemdste diamante ter wêreld opgelewer het: die Excelsior (1893) en die Jubilee (1895). My pa, Daniël (Danie), het volgens sy skaars oorvertellinge daar grootgeword, en waarskynlik 'n vakleerlingskap as motorwerktuigkundige in die myn se werkswinkel deurloop. Hy het nooit veel daaroor gepraat nie, behalwe om af en toe te laat blyk hoe streng dit was: hulle moes alles van voor tot agter aan 'n motor kon herstel — van deurslotte en elektriese bedrading tot verkoeling en enjins. Ek onthou hom sê hulle moes selfs 'n ses-silinder Chevrolet-enjin se "tappets" kon verstel terwyl die enjin geloop het.

Ma Mariekie — van Steynsburg tot Pretoria

My ma, Mariekie, is op 8 Februarie 1910 gebore. Haar pa — my oupa Willie — was eers met Johanna getroud, en hulle het twee seuns en 'n dogter gehad. My ma was skaars 'n jaar of twee oud toe Ouma Johanna oorlede is. Oupa Willie het daarna weer getrou, dié keer met sy skoonsuster, Hendrina (Drienie). My ma is op Steynsburg gebore en grootgeword — eintlik op die plaas Morsfontein, 'n entjie buite die dorp. Daar het sy skoolgegaan en gematrikuleer, waarna sy regte aan die Universiteit Stellenbosch gaan studeer het.

Volgens haar het sy 'n liefdesteleurstelling met die bekende skrywer P.J. Schoeman ("Sangiro") beleef, en is sy daarna na Pretoria (Tukkies) om verder te studeer. Dit is in Pretoria waar sy my pa ontmoet het, en waar hulle ook getrou het. Ongelukkig het sy nooit haar graad voltooi nie — volgens haar het haar pa, oupa Willie, intussen oorlede geraak, en die fondse het opgedroog.

Wanneer ek nou na hierdie verhale terugkyk, tref dit my hoeveel daarvan deur toeval, verlies en stille deursettingsvermoë gevorm is — 'n testament wat 'n slavin vrystel, 'n man wat van 'n skip ontsnap, 'n weeskind wat deur sy grootouers grootgemaak word, 'n gesin wat ná 'n oorlog by 'n diamantmyn weer 'n bestaan moes opbou. Geeneen van hulle het geweet dat hul stories eendag deur 'n agter-agterkleinkind opgeteken sou word nie — en dit is presies waarom ek gevoel het ek moes dit doen.